5202 - Ukraine có thể biến mối nguy hiểm cận kề thành lợi thế của mình.

Eric Ciaramella

Làm thế nào một "thỏa thuận ngừng bắn năng lượng" thực sự có thể kiềm chế Putin?

Một trạm xăng bị trúng máy bay không người lái của Nga, Kyiv, Ukraine, tháng 9 năm 2026. Alina Smutko / Reuters

Ukraine đang đối mặt với thời điểm nguy hiểm nhất kể từ những ngày đầu chiến tranh. Từ cuối tháng 7, Nga đã sử dụng kho tên lửa đạn đạo ngày càng lớn mạnh và thế hệ máy bay không người lái phản lực mới để tăng cường đáng kể các cuộc tấn công tầm xa. Hiện nay, Nga đang nhắm mục tiêu vào các trung tâm dân cư của Ukraine trên khắp cả nước, tập trung vào cơ sở hạ tầng hậu cần, vận tải và thương mại. Theo các báo cáo tình báo của Ukraine, chính phủ Nga đang lên kế hoạch cho một chiến dịch dữ dội hơn nữa nhằm vào nguồn cung cấp năng lượng và nước trong mùa đông này nhằm mục đích phá vỡ hoàn toàn nền kinh tế và xã hội của Ukraine.

Ngày 9 tháng 10, Tổng thống Mỹ Donald Trump dường như đã khiến tình hình của Ukraine trở nên nguy hiểm hơn khi ông tuyên bố đạt được thỏa thuận với Moscow về việc đơn phương dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với dầu diesel của Nga và kêu gọi Ukraine đình chỉ các cuộc tấn công vào các nhà máy lọc dầu của Nga. Những cuộc tấn công đó là một trong những hình thức phản công mạnh mẽ nhất của Ukraine trong những tháng gần đây. Nhưng tuyên bố bất ngờ của Trump không nhất thiết là một bước thụt lùi lớn đối với Ukraine. Nó diễn ra trong bối cảnh chính quyền Trump đang có sự chuyển hướng rộng hơn trong những tuần gần đây, từ việc theo đuổi một thỏa thuận hòa bình toàn diện khó đạt được sang một thỏa thuận ngừng bắn song phương đối với các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng - một sự chuyển hướng cuối cùng có thể có lợi cho Kyiv. Hơn nữa, trong lời đáp trả giận dữ của mình đối với những lời chỉ trích của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky về thỏa thuận dầu diesel, Trump đã tiết lộ một hướng đi tiềm năng: miễn là Ukraine ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga, tổng thống nói, “các bạn có thể làm bất cứ điều gì các bạn muốn với Nga”.

Ukraine nên tin lời ông Trump . Nếu được cả Moscow và Kyiv cùng ủng hộ, một thỏa thuận ngừng bắn năng lượng sẽ là bước đi quan trọng để kiềm chế chiến tranh. Nếu được thực hiện đúng cách, nó cũng sẽ mở ra các hình thức gây áp lực khác từ phía Ukraine, có thể giúp buộc Nga tuân thủ. Lý tưởng nhất là, việc ngừng các cuộc tấn công bằng máy bay và tên lửa tầm xa có đi có lại có thể được nhân rộng sang các lĩnh vực khác—hàng hải, thương mại và vận tải—từ đó tạo thành cơ sở cho một thỏa thuận ngừng bắn trên không rộng hơn.

Cho đến nay, Tổng thống Nga Vladimir Putin vẫn chưa có dấu hiệu nào cho thấy ông sẵn sàng ngừng hoặc thậm chí thu hẹp chiến dịch không kích của mình. Ông coi việc tàn phá trên diện rộng các thành phố và cơ sở hạ tầng của Ukraine là con đường trực tiếp nhất để giành chiến thắng. Nhưng Putin cũng đang chịu áp lực từ cuộc chiến ngày càng lan rộng. Một phần, chiến dịch không kích tăng tốc của ông phản ánh sự yếu kém trên chiến tuyến, nơi Nga chỉ đạt được tiến bộ không đáng kể trong suốt năm 2026 và Ukraine thậm chí đã bắt đầu giành được một số thắng lợi ở Donbas. Nga cũng phải đối mặt với những tổn thất ngày càng tăng trong nước do các cuộc tấn công tầm xa của Ukraine, làm gián đoạn cơ sở hạ tầng năng lượng và thương mại, đồng thời làm gia tăng lo ngại của công chúng về một cuộc chiến kéo dài.

Hoa Kỳ và châu Âu có thể tận dụng những thách thức ngày càng gia tăng đối với Nga nếu họ cho phép Ukraine gây áp lực có mục tiêu để thuyết phục Moscow đồng ý tạm dừng hoặc hạn chế đáng kể chiến dịch không kích liều lĩnh của mình. Để đạt hiệu quả, cách tiếp cận này cần được kết hợp với ngoại giao tập trung vào mục tiêu cụ thể đó. Trên thực tế, có những công cụ sẵn có cho mục đích này, và những rào cản để nhanh chóng đưa chúng vào sử dụng dễ vượt qua hơn nhiều so với nhận định thông thường.

Điều then chốt là phải đưa ra tín hiệu đáng tin cậy rằng các tài sản quân sự và kinh tế quan trọng của Nga sẽ gặp rủi ro nếu lực lượng Nga tiếp tục tấn công nền kinh tế và xã hội dân sự của Ukraine. Chỉ khi đó, Putin mới có thể kết luận rằng cách tiếp cận hiện tại của ông đã đạt đến điểm hiệu quả giảm dần – và sau đó chuyển hướng, như ông đã từng làm ở những thời điểm khác trong cuộc chiến. Đồng thời, động thái ngoại giao này phải gắn liền với nỗ lực rộng lớn hơn của các đối tác phương Tây của Kyiv nhằm giúp nước này khẩn trương củng cố hệ thống phòng không và tài chính trước mùa đông. Chiến lược như vậy có thể không thành công ngay lập tức, nhưng nếu không thử thì gần như chắc chắn Ukraine sẽ phải gánh chịu mức độ thiệt hại đặc biệt khó có thể khắc phục.

Điểm bấm

Việc chính quyền Trump liên tục thất bại trong việc đạt được mục tiêu đã đề ra là làm trung gian hòa giải hòa bình giữa Nga và Ukraine đã khiến nhiều nhà quan sát cho rằng ngoại giao chỉ là lãng phí thời gian. Trong 21 tháng qua, chính quyền Trump không đạt được bất kỳ tiến triển nào trong nỗ lực làm trung gian hòa giải một thỏa thuận hòa bình toàn diện. Mục tiêu chiến tranh của Nga và yêu cầu của Ukraine—về những vấn đề gai góc như lãnh thổ, các thỏa thuận an ninh của Ukraine và quan hệ tương lai của Nga với phương Tây—đơn giản là quá khác biệt. Washington cũng bỏ lỡ cơ hội tạo ra đòn bẩy đáng kể đối với Nga, thay vào đó lại hào phóng ve vãn nước này bằng các thỏa thuận thương mại tiềm năng và các ưu đãi khác trong khi gây áp lực buộc Kyiv chấp nhận các điều kiện của Moscow.

Tuy nhiên, kinh nghiệm đó đã giúp thúc đẩy những nỗ lực hiện tại của chính quyền nhằm đạt được các mục tiêu khả thi hơn và được xác định rõ ràng hơn. Sau các chuyến thăm Moscow và Kyiv vào đầu tháng 9, các đặc phái viên của Trump, Jared Kushner và Steve Witkoff, đã chuyển hướng sang một thỏa thuận ngừng bắn năng lượng có giới hạn hơn. Kể từ đó, tổng thống cũng đã nhắc lại sự ủng hộ của mình đối với một thỏa thuận như vậy. Sự quan tâm của Trump đối với một thỏa thuận ngừng bắn năng lượng phần lớn là vì lợi ích cá nhân của ông – ông cho rằng giá nhiên liệu tăng vọt là do các cuộc tấn công của Ukraine vào các nhà máy lọc dầu của Nga – nhưng sự thay đổi này có thể có lợi cho Kyiv, đặc biệt nếu nó trở thành cơ sở cho một nỗ lực phối hợp nhằm đảm bảo các giới hạn có đi có lại rộng hơn đối với các cuộc tấn công bằng đường không và tên lửa.

Thách thức cốt lõi là thuyết phục Nga chấp nhận một thỏa thuận như vậy. Cho đến nay, Putin đã bác bỏ các lời kêu gọi hạn chế các cuộc không kích dưới bất kỳ hình thức nào. Ông cho rằng thiệt hại mà ông gây ra cho Ukraine lớn hơn nhiều so với những tổn thất mà Nga phải gánh chịu từ các cuộc tấn công của Kyiv. Nhưng Hoa Kỳ và các nước châu Âu có một số cách để thay đổi tính toán này. Quan trọng là, Hoa Kỳ và châu Âu phải cho phép Ukraine tấn công các bệ phóng tên lửa và các mục tiêu quân sự khác bên trong Nga—hoặc ít nhất là cho phép nước này đe dọa làm như vậy một cách đáng tin cậy. Cho đến nay, Ukraine chủ yếu tập trung các cuộc tấn công tầm xa vào cơ sở hạ tầng năng lượng, bởi vì việc nhắm mục tiêu vào các cơ sở quân sự kiên cố và hệ thống phóng di động của Nga về mặt kỹ thuật phức tạp hơn nhiều. Nhưng chính những tài sản khó thay thế này lại là điều mà Putin lo ngại nhất.

Một thỏa thuận ngừng bắn năng lượng sẽ là bước đi quan trọng để kiềm chế chiến tranh.

Trên thực tế, việc Hoa Kỳ tạo điều kiện cho các cuộc tấn công vào các mục tiêu quân sự không phải là điều khó khăn. Trong nhiều tháng qua, Ukraine đã liên tục gây áp lực lên chính quyền Trump và CEO của SpaceX, Elon Musk, để cho phép Starlink tiếp cận một vùng lãnh thổ rộng lớn của Nga đối diện biên giới Ukraine, nơi hầu hết các tên lửa đạn đạo được phóng đi. Kyiv cần quyền truy cập này để cho phép các đội máy bay không người lái của họ nhắm mục tiêu vào các bệ phóng di động. Ngay khi Ukraine có được khả năng này, Nga có thể sẽ buộc phải rút phần còn lại của các hệ thống này ra xa biên giới hơn, do đó làm giảm đáng kể mối đe dọa tên lửa đạn đạo đối với Ukraine. Cho đến nay, cả Trump và Musk đều đã bác bỏ yêu cầu của Ukraine - mỗi người đều cho rằng quyết định thuộc về người kia. Nhưng không ai trong số họ loại trừ khả năng bật đèn xanh cho việc này.

Lập luận của Kyiv về việc giành quyền truy cập Starlink trên không phận Nga có thể thuyết phục hơn nếu các quan chức Ukraine tập trung vào cách thức sử dụng nó như một đòn bẩy đàm phán, như một phần của chiến lược ngoại giao rộng lớn hơn do Mỹ dẫn đầu nhằm đảm bảo lệnh ngừng bắn trên không—đặc biệt nếu đó là một yếu tố của thỏa thuận với Washington về việc không tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga. Cụ thể, Trump có thể cho phép truy cập mà không cần công khai rầm rộ, đồng thời ra tín hiệu cho Moscow rằng ông chỉ làm như vậy cho đến khi lệnh ngừng bắn trên không được thực thi. Có lý do để tin rằng chiến thuật như vậy sẽ thành công. Đầu năm nay, Musk đã hợp tác với Ukraine để tạo ra một hệ thống đăng ký nhằm hạn chế hiệu quả việc sử dụng Starlink chỉ dành cho các nhà điều hành máy bay không người lái của Ukraine, một bước đi đã khiến lực lượng Nga rơi vào tình trạng hỗn loạn hoạt động dọc theo chiến tuyến trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, Washington đã bỏ lỡ cơ hội khai thác thời điểm yếu kém đó của Nga để thúc đẩy Moscow giảm leo thang chiến thuật, bởi vì chỉ vài tuần sau, sự chú ý của Mỹ đã chuyển sang cuộc chiến chống lại Iran.

Chính phủ Đức cũng có một quân bài tương tự để sử dụng. Kyiv từ lâu đã tìm cách sở hữu tên lửa hành trình phóng từ máy bay Taurus của Đức, cho phép họ nhắm mục tiêu vào các vị trí cố định cách xa hàng trăm dặm trong lãnh thổ Nga, chẳng hạn như các nhà máy quốc phòng sản xuất máy bay không người lái phản lực và tên lửa đạn đạo. Cho đến nay, Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã phản đối việc gửi hệ thống Taurus cho Ukraine, lập luận rằng điều đó sẽ làm leo thang căng thẳng và đòi hỏi mức độ hỗ trợ kỹ thuật tại chỗ khiến lực lượng Đức trở thành một bên tham chiến. Nhưng ông Merz có thể bị thuyết phục nhượng bộ - hoặc ít nhất là cho phép quân đội Ukraine bắt đầu huấn luyện sử dụng hệ thống này - nếu ông tin rằng làm như vậy sẽ tạo động lực hướng tới một lệnh ngừng bắn trên không, lý tưởng nhất là đồng bộ với động thái của Trump về dự án Starlink. Đến lượt mình, các đối tác châu Âu khác cũng có thể đóng góp vào kế hoạch này bằng cách tăng cường hỗ trợ tình báo và chuyên môn kỹ thuật để giúp Ukraine nhắm mục tiêu vào các bệ phóng bên trong Nga.

Euro và patriots

Tất nhiên, bất kỳ nỗ lực ngoại giao nào dựa trên sức ép như vậy sẽ phụ thuộc vào việc các đối tác của Ukraine chứng tỏ rằng họ vẫn cam kết giải quyết các nhu cầu cấp thiết của Ukraine trong thời chiến và rằng Nga sẽ không thành công trong chiến dịch leo thang nhằm phá vỡ đất nước này vào mùa đông năm nay. Và điều này có nghĩa là cần có một chiến lược ngắn hạn mạch lạc để củng cố cả hệ thống phòng không và nền kinh tế của Kyiv, bất kể sự can thiệp hay hỗ trợ của Mỹ.

Trên hết là vấn đề về tên lửa đánh chặn Patriot. Đối với Ukraine, biến thể PAC-3 của Patriot là phương án phòng thủ hiệu quả nhất chống lại các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo của Nga. Tuy nhiên, kho dự trữ của Kyiv đã cạn kiệt do Hoa Kỳ đang duy trì kho vũ khí đã bị suy giảm đáng kể sau cuộc chiến với Iran. Các đối tác châu Âu của Kyiv đã tìm kiếm tên lửa Patriot trên toàn thế giới nhưng cho đến nay vẫn chưa thể đáp ứng yêu cầu khiêm tốn của Ukraine về 300 tên lửa đánh chặn để vượt qua mùa đông. Các quốc gia có kho dự trữ Patriot dồi dào, như Hy Lạp, Nhật Bản, Hàn Quốc và Tây Ban Nha, đã ngần ngại chuyển giao chúng cho Ukraine vì nhiều lý do an ninh và pháp lý.

Trong trường hợp này, châu Âu nên học hỏi chiến lược mà Mỹ đã từng áp dụng trước đây. Dưới thời chính quyền Biden, các quan chức Mỹ đã thuyết phục các đối tác cứng đầu và dàn xếp các thỏa thuận trao đổi và bổ sung đa phương đầy sáng tạo—nhiều trong số đó được Mỹ trợ cấp—để giải phóng các loại đạn dược quan trọng cho Ukraine. Ví dụ, Mỹ đã mua đạn pháo 155 mm từ Hàn Quốc và tên lửa đánh chặn PAC-3 từ Nhật Bản để bổ sung cho lượng đạn dược của Mỹ dành cho Ukraine. Lần này, Ukraine có thể tự tài trợ cho việc mua sắm thông qua gói vay mà nước này nhận được từ EU.

Về mặt kinh tế, những nhu cầu cấp thiết nhất của Ukraine có thể được đáp ứng nếu EU đồng ý đẩy nhanh việc giải ngân các khoản vay 90 tỷ euro dự kiến ​​vào năm tới. Các nhà lãnh đạo EU đã nói rõ rằng Kyiv trước tiên phải đáp ứng các điều kiện cải cách của Brussels để đảm bảo nhận được các khoản vay đã được hứa hẹn trong năm nay. Nhưng EU cũng rất có thể cần phải tìm thêm nguồn lực khác vì bản thân khoản vay, dự kiến ​​kéo dài đến năm 2027, sẽ không đáp ứng đủ nhu cầu của Ukraine.

Vào tháng 8, Hà Lan, Ba Lan, Tây Ban Nha và Thụy Điển một lần nữa đề xuất phương án sử dụng tài sản chủ quyền bị đóng băng của Nga, ước tính khoảng 240 tỷ đô la Mỹ nằm trong EU, chủ yếu tại công ty dịch vụ tài chính Euroclear có trụ sở tại Bỉ. Những trở ngại về pháp lý và chính trị đối với việc nắm giữ các tài sản này để chuyển tiếp cho Ukraine có thể quá lớn để giải quyết kịp thời nhằm giúp Kyiv trong năm tới. Nhưng các đối tác của Ukraine đã đưa ra những giải pháp sáng tạo trong quá khứ. Năm 2024, G-7 đã thiết kế một khoản vay 50 tỷ đô la Mỹ được trả bằng lợi nhuận đột biến trong tương lai từ các tài sản bị đóng băng của Nga. Khoản vay 90 tỷ euro của EU là một ví dụ sáng tạo khác: nó được tài trợ từ các khoản vay của EU trên thị trường vốn, chỉ được Ukraine trả lại nếu Nga trả tiền bồi thường; nếu không, EU có quyền tự hoàn trả bằng các tài sản bị đóng băng của Nga. EU và các đối tác cùng chí hướng—đặc biệt là Canada, Nhật Bản và Vương quốc Anh—có thể xem xét lại và mở rộng cả hai cơ chế này để tạo ra thêm nguồn tài chính cho Ukraine trong khi tránh những rắc rối chính trị.

Cưỡng chế phối hợp

Cuối cùng, mỗi bước này cần được phối hợp để có tác động tối đa đến suy nghĩ của Putin. Việc chính quyền Trump mời các quan chức cấp cao châu Âu tham gia cuộc đàm phán với các nhà đàm phán Ukraine tại Miami tuần trước là một dấu hiệu cho thấy sự phối hợp xuyên Đại Tây Dương như vậy là khả thi, ngay cả khi mối quan hệ của Washington với châu Âu đang căng thẳng. Mặt khác, các báo cáo cho rằng chính quyền Trump đã đe dọa cắt giảm hỗ trợ tình báo và nguồn cung cấp tên lửa phòng không cùng các loại đạn dược quan trọng khác cho Ukraine nhấn mạnh thực tế rằng Washington chỉ là một bên đối thoại thất thường. Trong bất kỳ trường hợp nào, các nhà lãnh đạo châu Âu có mối quan hệ làm việc mang tính xây dựng với Nhà Trắng, chẳng hạn như Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, nên tiếp tục lập luận rằng việc cấp quyền truy cập Starlink, cùng với các bước khác để gây áp lực lên Moscow, sẽ thúc đẩy mục tiêu đã nêu của Trump là giảm leo thang xung đột.

Putin kiên định với các mục tiêu chiến tranh tổng thể của mình, và không có áp lực bên ngoài nào có thể buộc ông từ bỏ chúng. Nhưng ông là một người theo chủ nghĩa cơ hội và đã cho thấy mình rất giỏi trong việc điều chỉnh chiến thuật để theo đuổi tham vọng rộng lớn hơn. Đầu năm 2022, ông đã từ bỏ cuộc tấn công trên bộ vào Kyiv khi rõ ràng là nó sẽ thất bại. Sau đó, ông đã rút Hạm đội Biển Đen khỏi bờ biển Ukraine sau khi Kyiv chứng minh rằng họ có thể đánh chìm các tài sản hải quân quan trọng của Nga; năm 2022, ông cũng tham gia Sáng kiến ​​Ngũ cốc Biển Đen, cho phép vận chuyển ngũ cốc an toàn từ các cảng của Ukraine trong gần một năm và được Liên Hợp Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian, dưới áp lực từ các quốc gia châu Phi đang thiếu hụt ngũ cốc.

Đối với Putin, đây không phải là những cử chỉ thiện chí mà là những biện pháp tự bảo vệ được thiết kế để thúc đẩy mục tiêu rộng lớn hơn của ông ta là khuất phục Ukraine. Với đòn bẩy thích hợp được Hoa Kỳ và châu Âu áp dụng, không có lý do gì để cho rằng ông ta sẽ loại trừ khả năng rút lui tương tự khỏi các cuộc tấn công vào dân thường và cơ sở hạ tầng kinh tế của Ukraine. Ông ta thậm chí sẽ càng có xu hướng coi một lệnh ngừng bắn trên không là có lợi nếu ông ta thấy được sự gia tăng khả năng của Ukraine trong việc gây rối loạn cuộc sống ở các trung tâm dân cư lớn của Nga - một mục tiêu mà Kyiv chắc chắn đang theo đuổi, như đã được thể hiện qua các cuộc tấn công hiệu quả gần đây vào các trung tâm dữ liệu của Nga.

Tất nhiên, vẫn có khả năng là, ngay cả khi đối mặt với những chi phí mới này, Putin vẫn sẽ không nhượng bộ. Nhưng trong kịch bản đó, việc cho phép Ukraine nhắm mục tiêu vào các bệ phóng tên lửa và các địa điểm sản xuất quốc phòng của Nga—kết hợp với áp lực kinh tế liên tục—sẽ càng trở nên cần thiết hơn để giúp Ukraine chống lại sự leo thang của Nga. Ngoài việc giảm bớt áp lực tức thời lên các thành phố của Ukraine bằng cách khiến Nga khó tiến hành các cuộc tấn công hơn, nó cũng sẽ làm suy yếu năng lực quân sự của Nga. Điều đó sẽ có lợi ngay cả khi nó không đủ để ngăn chặn chiến tranh trên không.

Nghịch lý thay, khả năng thích ứng đã giúp Putin đạt được nhiều thành công cũng đồng thời mang lại cho Kyiv và phương Tây nhiều không gian để xoay sở hơn họ tưởng. Trump, Zelensky và các nhà lãnh đạo châu Âu cần phối hợp hành động sao cho giảm bớt áp lực lên nền kinh tế Ukraine đồng thời thể hiện sự sẵn sàng ngày càng tăng trong việc khai thác những điểm yếu chí mạng của Nga. Chỉ khi đó, Putin mới có thể xem xét việc điều chỉnh chiến thuật – trong trường hợp này là đồng ý ngừng bắn trên không – thay vì duy trì hướng đi hiện tại. Ông làm vậy không phải để nhượng bộ mà để tìm ra cách hiệu quả hơn nhằm đạt được các mục tiêu rộng lớn hơn của mình. Trong giai đoạn điều chỉnh đó, Kyiv và các đối tác sẽ có được khoảng thời gian cần thiết để tập hợp lại, củng cố và chuẩn bị cho vòng đàm phán tiếp theo.

ERIC CIARAMELLA là Nghiên cứu viên cao cấp tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế và trước đây từng làm việc tại Hội đồng An ninh Quốc gia, Hội đồng Tình báo Quốc gia và Cơ quan Tình báo Trung ương.

Nguồn: Ukraine Can Turn Imminent Peril to Its Advantage

https://www.foreignaffairs.com/ukraine/ukraine-can-turn-imminent-peril-its-advantage