5445 - Quốc hội mới có thể hàn gắn quan hệ dân sự-quân sự.

Peter D. Feaver và Heidi Urben

Làm thế nào nó có thể giành lại các quyền lực theo hiến pháp của mình

Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Pete Hegseth phát biểu tại Quantico, Virginia, tháng 9 năm 2026.Evan Vucci / Reuters

Điều I của Hiến pháp trao cho Quốc hội quyền lực rộng lớn để tuyển mộ, duy trì và trang bị lực lượng vũ trang. Nhưng Quốc hội hiện tại hầu như không sử dụng những quyền lực này. Hoạt động sôi nổi, điên cuồng trong hai năm qua đã phá vỡ các chuẩn mực đã được thiết lập về tính chuyên nghiệp trong quân đội và có thể định hình mối quan hệ dân sự-quân sự trong cả một thế hệ. Tuy nhiên, hoạt động này hầu như hoàn toàn do nhánh hành pháp dẫn dắt mà không có sự tham gia hay phản đối đáng kể nào từ Quốc hội.

Quốc hội khóa tới sẽ phải đối mặt với áp lực rất lớn để đảo ngược tình thế và bằng cách đó có thể củng cố các chuẩn mực lịch sử trong quan hệ dân sự-quân sự của Mỹ. Mối lo ngại hiện nay không phải là một quân đội bất chấp dân sự—nỗi ám ảnh truyền thống của các nhà lãnh đạo chính trị Mỹ kể từ khi thành lập nước Cộng hòa. Thay vào đó, nỗi sợ hãi là hàng ngàn thay đổi, lớn nhỏ, mà nhánh hành pháp đã nhanh chóng áp đặt lên quân đội có thể làm suy yếu đạo đức nghề nghiệp mà hình thức kiểm soát dân sự của Mỹ dựa vào.

Quốc hội khóa mới có thể thúc đẩy mối quan hệ dân sự-quân sự của Mỹ theo hướng lành mạnh hơn bằng cách giám sát nhánh hành pháp tích cực hơn so với nhiệm kỳ trước. Quốc hội cũng có thể giúp khôi phục lòng tin với cả quân đội và công chúng Mỹ nếu tập trung vào việc tăng cường tính minh bạch, đóng vai trò quyết đoán hơn trong việc hoạch định chính sách quốc phòng, củng cố đạo đức nghề nghiệp phi đảng phái của quân đội và thành lập một ủy ban lưỡng đảng mới để vực dậy nghề nghiệp quân sự. Quốc hội có quyền lực và thẩm quyền để cải thiện mối quan hệ dân sự-quân sự. Phiên họp mới, bắt đầu vào tháng Giêng, là cơ hội để Quốc hội sử dụng quyền lực đó trước khi thiệt hại trở nên không thể khắc phục.

Không kiểm soát và mất cân bằng

Khi Pete Hegseth nhậm chức Bộ trưởng Quốc phòng năm 2025, ông đã có những quan điểm mạnh mẽ về những thay đổi mình muốn thực hiện, cho rằng quân đội đã đánh mất trọng tâm chiến đấu vì những ưu tiên sai lầm và "chủ nghĩa thức tỉnh". Ông đã theo đuổi những thay đổi đó với sự nhiệt tình chưa từng thấy kể từ khi Robert McNamara giữ chức vụ này từ năm 1961 đến năm 1968. Hegseth đã định hình lại hàng ngũ sĩ quan cấp cao: ông đã sa thải hoặc cách chức gần hai chục tướng lĩnh và tướng hải quân cấp cao, và ông đã loại bỏ hơn một phần tư tổng số tướng bốn sao, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, và các tư lệnh Không quân, Lục quân và Hải quân Hoa Kỳ. Ông đã sa thải, cách chức hoặc loại bỏ khỏi danh sách thăng chức khoảng 80 tướng lĩnh và tướng hải quân, trong đó phần lớn là phụ nữ hoặc người thuộc các nhóm thiểu số về chủng tộc. Hegseth đã biện minh cho những vụ cách chức này bằng những lời lẽ mơ hồ nhất, điều này đã thuyết phục hầu hết các nhà quan sát rằng lý do thực sự chỉ đơn giản là vì những sĩ quan này tuân theo mệnh lệnh hợp pháp của chính quyền tiền nhiệm. Chưa từng có vị bộ trưởng quốc phòng nào trước đây lại cách chức một lượng lớn sĩ quan như vậy, những người đã giữ lời thề trung thành với Hiến pháp và thực thi một cách trung thực các chính sách do cấp trên dân sự đề ra.

Hegseth đã hành động nhanh chóng, phần lớn bỏ qua các thông lệ quan liêu truyền thống, bao gồm việc xem xét nhân sự nghiêm ngặt và sự tham gia chặt chẽ của các bên liên quan trong Quốc hội vào việc thay đổi hướng đi của hoạch định chính sách của Lầu Năm Góc và trong việc tiến hành các hoạt động quân sự. Giữa những câu hỏi đang diễn ra về tính hợp pháp của các cuộc tấn công bằng thuyền mà chính quyền Trump ra lệnh chống lại những kẻ buôn bán ma túy bị tình nghi vào mùa thu năm ngoái cũng như thương vong dân sự trong cuộc chiến của Mỹ với Iran, điều quan trọng cần lưu ý là Hegseth đã sa thải các cố vấn pháp lý quân sự cấp cao và giàu kinh nghiệm nhất - gửi một lời cảnh báo đến các luật sư quân sự trẻ hơn - và bắt đầu một cuộc cải tổ đáng kể đối với Quân đoàn Luật sư Quân đội (JAG Corps). Kể từ vụ thảm sát Mỹ Lai trong Chiến tranh Việt Nam, khi binh lính Mỹ phạm tội ác chiến tranh bằng cách giết hại hàng trăm thường dân Việt Nam không vũ trang, Quân đoàn JAG đã được trao quyền để giúp nhân viên Mỹ tuân thủ luật chiến tranh. Tuy nhiên, bằng cách hạ cấp các cố vấn pháp lý cấp cao và lựa chọn những người kém năng lực hơn vào các vị trí đó, tiếng nói pháp lý của quân đội ngày nay bị gạt ra ngoài lề hơn so với thời Chiến tranh Việt Nam. Chính quyền Trump cũng đã tập trung hóa việc ra quyết định, bao gồm cả việc đưa các hành động thường lệ vào các kênh mật cao độ, giảm thiểu cơ hội đóng góp ý kiến ​​và thảo luận.

Hegseth đã làm tất cả những điều này—và nhiều hơn thế nữa—mà hầu như không gặp phải sự phản đối nào từ quân đội hay bộ máy quan liêu Lầu Năm Góc. Một mặt, điều này cho thấy các sĩ quan chấp nhận mạnh mẽ nguyên tắc kiểm soát dân sự—một lập trường được củng cố chính xác bởi vì Hegseth đã chứng tỏ sẵn sàng trừng phạt ngay cả những cáo buộc bất tuân lệnh quân sự không có căn cứ. Mặt khác, hành động của ông đã gây ra hiệu ứng răn đe trong toàn lực lượng, tạo ra một môi trường mà quân đội ngần ngại đưa ra lời khuyên thẳng thắn hoặc duy trì các tiêu chuẩn và giá trị nghề nghiệp khi chúng mâu thuẫn với các ưu tiên của chính quyền. Thật vậy, trong một động thái rất bất thường, các cựu quan chức chính phủ đã công khai kêu gọi các lãnh đạo quân đội làm nhiều hơn nữa để chống lại chính quyền Trump, ngay cả khi phải trả giá bằng việc làm suy yếu sự kiểm soát dân sự. Tuy nhiên, như chúng tôi đã lập luận trên tạp chí Foreign Affairs năm 2024, quân đội không thể cứu vãn nền dân chủ; chỉ có Quốc hội và tòa án mới có thể và nên kiểm soát quyền lực tổng thống.

Giành lại quyền kiểm soát

Ông Hegseth đã nhận được sự ủng hộ kiên định từ Tổng thống Donald Trump . Nhưng bí quyết thực sự dẫn đến thành công của ông Hegseth trong việc áp đặt chương trình nghị sự của mình lên Lầu Năm Góc chính là sự thiếu thiện chí của Quốc hội hiện tại trong việc thực hiện các trách nhiệm theo Điều I của Hiến pháp hoặc bảo vệ các đặc quyền truyền thống của mình. Quốc hội khóa tới có thể áp dụng một cách tiếp cận khác bằng cách sử dụng quyền lực của mình để xây dựng lòng tin, sự minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Điều cấp bách nhất là Quốc hội cần thực hiện quyền hạn của mình để giám sát chặt chẽ việc hoạch định chính sách quốc phòng, vốn phần lớn bị che giấu dưới thời chính quyền Trump. Quốc hội hiện tại đã tổ chức rất ít phiên điều trần giám sát, và những phiên đã diễn ra chủ yếu là những lời lẽ công kích lẫn nhau hơn là cung cấp thông tin. Tất nhiên, khi thực sự cần thiết phải giữ bí mật, Quốc hội có thể ban hành các bản báo cáo mật và tổ chức các phiên điều trần kín. Nhưng các phiên điều trần công khai, khi được tiến hành đúng cách, là cần thiết trong những trường hợp mà Quốc hội có quyền được biết câu trả lời, ví dụ như về chính sách nhân sự quân đội.

Trong trường hợp các vụ tấn công bằng tàu thuyền ở vùng biển Caribe và phía đông Thái Bình Dương, Quốc hội cần biết các chỉ huy quân sự cấp cao và các luật sư quân đội (JAG) của họ đã đưa ra lời khuyên gì, và phải hiểu việc sa thải các luật sư quân đội ảnh hưởng như thế nào đến quá trình mà các chỉ huy phân định tính hợp pháp của các hoạt động quân sự. Cho đến nay, Bộ Quốc phòng chỉ đưa ra những lời giải thích hời hợt về hành động của mình, về cơ bản chỉ là “chúng tôi làm điều này vì chúng tôi nghĩ rằng nó là cần thiết”. Những lời biện minh như vậy còn xa so với những gì Hiến pháp hình dung là cách tốt nhất để buộc lực lượng vũ trang phải chịu trách nhiệm: tranh luận công khai, đưa các chính sách vào sự xem xét nghiêm ngặt. Sự minh bạch hơn cũng sẽ củng cố niềm tin của công chúng vào chính sách quốc phòng và giảm bớt áp lực buộc quân đội phải đóng vai trò là người cứu rỗi tiềm năng của Hiến pháp.

Quốc hội khóa tới có thể củng cố các chuẩn mực lịch sử trong quan hệ dân sự-quân sự của Mỹ.

Quốc hội cũng nên trung thực thực hiện chức năng “tư vấn và phê chuẩn” được quy định trong Điều II Hiến pháp, cho phép Thượng viện xem xét và phê chuẩn các đề cử và thăng chức của tổng thống. Sự can thiệp chưa từng có tiền lệ của Hegseth vào quy trình thăng chức dựa trên năng lực đã làm thay đổi đáng kể các cấp bậc cao nhất trong quân đội. Quốc hội đã bình thường hóa sự can thiệp này, có lẽ là vô tình, bằng cách phê chuẩn các danh sách thăng chức đã bị sửa đổi của Hegseth bằng hình thức bỏ phiếu miệng và rất ít sự xem xét kỹ lưỡng.

Tổng thống và Bộ trưởng Quốc phòng phải giữ quyền cách chức những sĩ quan mà họ đã mất lòng tin. Nhưng Quốc hội có quyền biết lý do tại sao một sự thay đổi được thực hiện, và cần đảm bảo rằng việc thăng chức và cách chức tuân theo luật và thủ tục đã được thiết lập chứ không phải theo các cân nhắc về ý thức hệ hoặc đảng phái. Vì Quốc hội đã tạo ra quy trình thăng chức dựa trên năng lực, nên họ có thể thúc đẩy nhánh hành pháp tuân thủ quy trình đó. Quốc hội nên yêu cầu Bộ trưởng Quốc phòng cung cấp lời giải thích bằng văn bản, được hỗ trợ bởi bằng chứng được ghi nhận về hành vi sai trái hoặc thông tin bất lợi, đối với bất kỳ trường hợp cách chức sĩ quan cấp cao nào không theo quy trình và khôi phục lại việc thăng chức của các sĩ quan cấp cao, điều này sẽ hạn chế việc cách chức không chính đáng và duy trì quy trình tuyển chọn dựa trên năng lực. Việc cải thiện tính minh bạch trong chính sách nhân sự sẽ có thêm một tác dụng tích cực nữa: nó sẽ giúp giữ chân những quân nhân đủ điều kiện đang băn khoăn liệu họ có nên từ bỏ sự nghiệp quân ngũ có thể bị chệch hướng bởi các quyết định thăng chức mang tính chính trị và tùy tiện hay không.

Ngoài ra, Quốc hội có trách nhiệm giám sát nguyên tắc và thông lệ đã được thiết lập rằng quân đội phải tránh xa chính trị đảng phái. Quân đội phần lớn đã cố gắng duy trì chuẩn mực này, ngay cả khi các nhà lãnh đạo chính trị dân sự tìm cách lôi kéo họ vào các cuộc tranh luận đảng phái. Ví dụ, mỗi lần ông Hegseth tấn công chính quyền Biden trước các cử tri quân đội, hầu hết trong số họ từng phục vụ trong thời kỳ Biden, ông ta vô tình làm suy yếu thêm đạo đức phi đảng phái mà lời thề nhậm chức của các quân nhân – và do đó là sự phục tùng của họ đối với các chính sách của ông ta – phụ thuộc vào đó. Điều này gửi đi một thông điệp rằng việc chấp nhận lời lẽ đảng phái là chìa khóa để thăng tiến sự nghiệp và báo hiệu cho công chúng rằng quân đội không phải là một nhóm cử tri trung lập. Quốc hội có thể giám sát việc chính trị hóa quân đội của nhánh hành pháp thông qua các cuộc điều tra, điều trần và thậm chí cả các biện pháp cấm sử dụng ngân sách được phân bổ cho các sự kiện coi các cử tri quân đội như các cuộc mít tinh tranh cử. Các thành viên Quốc hội cũng có thể kêu gọi khiển trách các quân nhân mặc quân phục có hành vi đảng phái trắng trợn bất kể họ ủng hộ hay phản đối đảng mà thành viên đó ủng hộ.

Tham vọng nhất là Quốc hội nên giành lại vai trò của mình trong việc hoạch định chính sách quốc phòng thay vì chỉ giám sát. Việc Quốc hội nhường quyền lập pháp cho nhánh hành pháp trong thời chiến không phải là điều chỉ có trong nhiệm kỳ thứ hai của Trump, nhưng Quốc hội nên bịt kín những kẽ hở cho phép các tổng thống mở rộng quyền lực một cách không kiểm soát. Nếu Quốc hội muốn đưa ra lý do pháp lý để cho phép sử dụng vũ lực ở Iran hoặc chống lại những kẻ buôn bán ma túy ở vùng biển Caribe hoặc phía đông Thái Bình Dương, thì nên làm như vậy. Tuy nhiên, nếu Quốc hội tin rằng những hành động này là bất hợp pháp, thì phải sử dụng quyền lập pháp của mình để hạn chế chúng. Tương tự, Quốc hội nên sửa đổi Đạo luật Khởi nghĩa để làm rõ và hạn chế việc sử dụng lực lượng quân sự trong nước. Tổng thống phải giữ khả năng ứng phó với các tình huống khẩn cấp quốc gia thực sự, nhưng Quốc hội nên thu hẹp các tiêu chí triển khai quân đội trên lãnh thổ Hoa Kỳ để tránh lạm dụng tiềm tàng.

Buộc dây ruy băng màu xanh

Ngay cả khi Quốc hội ngày càng tích cực tham gia, họ vẫn phải kiên quyết tránh để quân đội bị cuốn vào một cuộc chiến phe phái. Các thành viên Quốc hội không nên gây áp lực buộc quân đội chỉ trích tổng thống hoặc bộ trưởng quốc phòng trong các phiên điều trần gây phẫn nộ trên mạng xã hội, vốn đã trở nên phổ biến ở Washington. Việc Quốc hội yêu cầu các thành viên quân đội chia sẻ ý kiến ​​cá nhân và chuyên môn của họ về các vấn đề chiến lược quan trọng là đúng đắn và phù hợp. Nhưng quá thường xuyên, các chính trị gia lại cố gắng biến các sĩ quan thành những người tham chiến trong các cuộc đấu tranh phe phái của họ, núp sau lực lượng vũ trang để bảo vệ các chương trình nghị sự của đảng hoặc tấn công các lãnh đạo quân đội, những người chỉ đơn giản là thực hiện các mệnh lệnh hợp pháp của một tổng thống thuộc đảng khác. Trên hết, Quốc hội không nên yêu cầu quân đội kiểm soát quyền lực dân sự. Chỉ có các cá nhân dân sự khác mới có thẩm quyền làm điều đó.

Quốc hội không thể giải quyết các vấn đề dài hạn thông qua quy trình lập pháp hàng ngày. Nhưng họ có những công cụ khác để cải thiện toàn diện hơn mối quan hệ dân sự-quân sự và xác định những cải cách thiết yếu nhất. Chiến lược truyền thống là thành lập một ủy ban đặc biệt, không đảng phái để phân tích các vấn đề, thu hút sự chú ý đến tầm quan trọng của chúng và đề xuất giải pháp. Một ủy ban quốc gia về tình trạng đạo đức quân sự chuyên nghiệp, do ba cá nhân được kính trọng đồng chủ trì—một người có kinh nghiệm trong chính quyền Cộng hòa, một người có kinh nghiệm trong chính quyền Dân chủ và một lãnh đạo quân sự cấp cao đã nghỉ hưu—sẽ có quyền tự do điều tra xem những diễn biến gần đây, bao gồm cả những nỗ lực chính trị hóa quân đội và duy trì nhịp độ hoạt động cao, đã ảnh hưởng đến lực lượng như thế nào. Ít nhất, ủy ban nên xem xét tác động đến việc tuyển dụng và giữ chân nhân viên; giáo dục quân sự chuyên nghiệp, học bổng tại các cơ sở dân sự và phát triển sĩ quan cấp tướng và cấp cao; khả năng của Quân đoàn Luật sư Quân đội (JAG Corps) trong việc cung cấp cho các chỉ huy lời khuyên pháp lý thẳng thắn, độc lập; và tình trạng của Lực lượng Vệ binh Quốc gia.

Quốc hội đương nhiệm chưa thể hiện đủ sự quan tâm đến việc thực thi quyền lực của chính mình. Quốc hội tiếp theo có thể tạo ra một bước ngoặt mới và khôi phục khả năng thực hiện các chức năng cần thiết để cải thiện quan hệ dân sự-quân sự. Quốc hội mới có thể chứng minh cam kết hoàn thành trách nhiệm của mình bằng cách cung cấp sự giám sát lập pháp thông thường trong việc tuyển quân, duy trì và trang bị lực lượng vũ trang. Và đối với những vấn đề gai góc đòi hỏi phản ứng mạnh mẽ hơn, Quốc hội có thể bắt đầu quá trình cải cách bằng cách thành lập một ủy ban quốc gia để vạch ra chương trình hành động. Ngay cả sau hai năm căng thẳng tột độ đã làm xói mòn các thông lệ tốt nhất trong quan hệ dân sự-quân sự, Quốc hội tiếp theo vẫn có vị thế tốt để đảo ngược tình trạng suy thoái và củng cố niềm tin của người dân Mỹ vào một quân đội chuyên nghiệp, phi đảng phái, vốn rất cần thiết cho nền dân chủ.

PETER D. FEAVER là Giáo sư Khoa học Chính trị và Chính sách Công tại Đại học Duke và là tác giả của cuốn sách " Cảm ơn vì sự phục vụ của các bạn: Nguyên nhân và hậu quả của niềm tin công chúng vào quân đội Hoa Kỳ".

HEIDI URBEN là Giáo sư thực hành và Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu An ninh thuộc Trường Ngoại giao Walsh của Đại học Georgetown.

Nguồn: The New Congress Can Repair Civil-Military Relations

https://www.foreignaffairs.com/united-states/new-congress-can-repair-civil-military-relations